 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
 |
|
||||||||||||||
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|
 |
 |
 |
 |
|
|||||||||||
 |
 |
 |
|
||||||||||||
"Meri Wells - Yr Orymdaith" by Charmian Saville Mae'r ffigurau cerameg sy'n cael eu consurio o ddwylo Meri Wells ers 1999, yn dangos rhyw harddwch gwefreiddiol unigryw. Maent yn ddoniol ac yn ysgeler yr un pryd, gan greu sw^ mytholegol - myrdd o wynebau sy'n cyfuno'r ysbrydol, y daearol, y dynol, yr anifail a'r amffibiad. Y tro cyntaf imi gyfwrdd â'r creaduriaid hyn, fe'm trawyd gan eu bywiogrwydd a'r teimlad o symudiad sydd ynddynt ynghyd â'u theatrigrwydd pwerus. Wrth ddyfalu am deyrnasoedd eu cyfeiriadaeth a'u tarddiad, wrth gael eich ysgogi gan y gwaith i wneud y cymariaethau, mae rhywun yn plymio i emporiwm dychmygus, anferthol, yn llawn adleisiau o'r cerfiadau a welir mewn eglwysi hynafol, lle y bydd anifeiliaid yn ymdoddi â delweddaeth ddynol; ceir adleisiau hefyd o waith Hieronymus Bosch, Lewis Carroll, Christina Rossetti, C.S. Lewis, Heinrich Hoffman, Mervyn Peake, Ted Hughes a Nigel Wells. Daw rhai eraill i'r meddwl, wrth gwrs, yn rhy niferus i sôn amdanynt, ond mae'r ysgyrion a theilchion celf hyn yn cael eu cymysgu, yn llythrennol ac yn drosiadol, â natur, ei lliw a'i llun, a deallusrwydd dwysfiniog yr artist. Mae'r 'deunydd breuddwydion' yma'n cael ei asio â grymoedd gwyllt, elfennol y gwynt, y môr a'r afonydd a'u stumio ganddynt i greu ffurf unigryw. Mae'r gweadau'n llyfn gan eich annog i gyffwrdd â nhw, megis cerrig mân wedi'u llyfnu gan y tonnau a dyfroedd y dilyw. Gall fod y lliwiau yn dod o'r onnen neu eithin llosg, rhedyn a mieri neu'r pridd o'r ddaear o gwmpas Caecarrog, y bwthyn anghysbell sy'n nythu dan fron y mynydd lle y bu Meri'n byw dros y deng mlynedd ar hugain diwethaf. Wrth groesi
rhiniog gweithdy Meri dyma dri thorso mawr cerameg yn fy nghroesawu,
eu pennau maint pen plant bach. Dwi'n eu mwytho; maent yn ffitio
i gledr fy llaw. Pen dynol sydd gan y cyntaf â thrwyn cryf,
amlwg (nodwedd gyson ar lawer iawn o wynebau Meri); clustiau arth
sydd ganddo, a llygaid sy'n edrych i fyny, yn cwestiynu, yn gwrando
fel aderyn. Mae'r fraich unigol yn edrych yn gryf, fel pe bai
wedi'i rhoi mewn poced. Mae'r corff ychydig yn "in
his flaming Mae gwrthsafiad
cadarn yn yr osgo, y ddwy fraich wedi'u gwthio'n ddwfn i bocedi,
sbectol dywyll yn cuddio'i drem; mae o'n dywyll, yn sinistr, yn
ddialgar ac yn chwerthinllyd, yn ddihiryn o bethau dynol, sy'n
amlygu llawer iawn o briodweddau'r cymeriad trasig. Llwynog dialgar
Jacobïaidd i'r 21ain ganrif ydyw. Mae gan y trydydd, "
Cwningen-Negesydd", (sy'n f'atgoffa, fel y gwna llawer iawn
o greaduriaid clustiau cwningen Meri Wells, o greadigaeth Lewis
Carroll yn Through The Looking Glass) y trwyn dynol hollbresennol
i'w weld yn llawer iawn o'r hyn y bydd Meri Wells yn cyfeirio
atynt fel ei "chyfarwyddion", â'r geg sydd ar
fin troi'n agorfa ddynol, lawn a synhwyrus, neu ar fin troi'n
ôl at fod yn geg cwningen. Datblygiad diweddar yw'r marciau
ar y torso: croesau llydain y naill y tu mewn i'r llall, â
thrionglau "blood-crossed
Knight, the Holy Warrior, hooded with Yn wahanol
ac yn rhyfeddol, saif creadur sydd ag adenydd yn lle clustiau,
â chorn crwm ar ei ben, llygaid gwyllt ac, eto byth, y trwyn
sensitif, rhywiog a'r genau sy'n ymdreiglo'n geg cwningen. Â'i
draed cennog a sglein efydd tywyll ei groen, mae'r Mr Tumnus trist
a sinistr yma, unwaith eto'n dangos croestoriad o weddau emosiynol,
a meddwl, sydd mewn helmed gorniog, adeiniog, ac sy'n dyheu am
fynd y tu hwnt i drymder y corff. Mae tri ffigur trithroed, fforchog
eu hewin, yn sefyll â'i gilydd, yn ficrocosm o'r sw^ mytholegol
a grëwyd gan Meri Wells, Llygaid tyner sydd gan y morfarch
sydd ag asgell yn lle mwng a chwyrliadau duon ar hyd ei gorff
crwm. Yn llathraidd, plyga am nôl wrth gael ei dynnu gan
y llanw neu'i chwythu gan y gwynt. Drws nesaf i'r rhith yma y
mae'r Benglog Goronog, ei ên yn ymwthio ymlaen gan noethi'i
ddannedd. Mae un aden wedi'i gollwng yn dynn i'r corff, delir
y llall yn gadarn, gan ychwanegu at yr osgo ymosodol. Gorwedd
y diwnig rydlyd yn wastad yn erbyn y corff fel pe bai'r ffigur
yn sefyll yn y gwynt. Saif un o'r 'Pennau Maluriedig Corniog'
yn ymyl y ddau yma - ffigur tawelach, mwy gwylaidd yw hwn, sy'n
cario cwpan cymun, rhyw fawd bach yn gwthio allan i gynnal y llaw
sy'n ei ddal. Dyma sy'n ei ddiffinio'n llwyr, drwy'r eitem werthfawr
hon rydym yn ei adnabod. Mae eiconograffeg grefyddol wedi'i gwasgaru
ledled y casgliad hwn, â'i adleisiau o feitrau esgobion,
dillad duon yr offeiriad a beibl. Yn chwarae ochr yn ochr â
hyn, ceir awgrymiadau o'r ochr dywyll, y cysgodion. Mae yna adar,
tebyg i'r rhai a beintiwyd gan Bosch a chanddynt bigau sydd wedi
troi i fyny er bod eu cyrff yn gwadu'r posibilrwydd y gallant
hedeg. Mae'r gwyliwr yn gwenu; mae yna ymdeimlad â'r chwerthinllyd
sy'n cael ei ennyn gan yr hetiau rhyfedd sydd am eu pennau.
Rhagddi y nofiai'r broses ..... " |
||
geugrwm,
â llinellau traed brain drosto i gyd. Yn wargrwm, fel pe
bai'r gwynt yn ei blygu o'r tu blaen tra'n cael ei bwcro yr un
pryd o'r tu ôl. Fel arfer, bydd y motif yma i'w weld yn
y ffigurau y bydda i'n eu galw'n "bennau maluriedig corniog".
Mae'r ffordd y mae trem y pen yn gwrthdynnu fry, gwthiad y fraich
am lawr, yr ysgwyddau wedi'u gwargrymu a'r torso ceugrwm, i gyd
yn cyfrannu at fywiogrwydd sy'n cwmpasu hiwmor, drwgdybiaeth,
chwilfrydedd, diniweidrwydd a chryfder. Mae gallu Meri Wells i
gyflwyno symudiad ac ymwadiad ohono mewn clai wedi'i danio'n rhyfeddol.
Mae'r ail dorso'n ategu'r un gamp o hudo'r annisgwyl o ffurf solet:
Dros gorff y "Rainey Foxfriar" hwn (dwi'n ei lysenwi
felly oherwydd, i'm tyb i, mae'n adleisio'r cerfiadau cerrig yng
Nghadeirlan Tyddewi, Sir Benfro) y mae marciau fel pe bai wedi'i
ddeifio gan brocer iasboeth - " As black as a burn,"chwedl
y bardd, Nigel Wells. Mae'r geiriau canlynol o'r un gerdd, Rainey,
yn disgrifio lliw rhwd-oren y gwydredd oddi tan y marciau llosg,
a'r effaith y bydd y ffigur yn ei chael arnaf i.
bobtu
iddynt. Fel y marciau llosg ar Rainey Foxfriar, maent yn edrych
fel olion brandio. Mae'r clustiau'n gryf, yn gyhyrog ac yn ffalig.
Mae'r llygaid yn bryderus braidd, fel pe bai ar ruthr. Yn yr oriel
fechan yng Nghaecarrog, ceir Negesydd arall sy'n sefyll oddeutu
45cm o daldra, gydag un fraich, y llaw wedi'i rhoi mewn poced,
a'r bawd wedi'i fachu dros yr ymyl. Mae'r traed yn ewynnog, yn
grafangau gafaelgar sy'n ymdoddi yn draed dynol mewn sliperi.
Lliw slafan dw^r yw'r diwnig hir gyda chroes binc-lwyd yn gorchuddio'r
frist, yn adleisio cerdd Ted Hughes, Gog